Regoliti hënor konsiderohet një nga kërcënimet më serioze për mushkëritë, pajisjet dhe misionet afatgjata në Hënë, ndërsa NASA dhe ESA përgatiten për rikthimin e njerëzve në satelitin natyror
Me rikthimin e astronautëve në Hënë përmes misioneve si Artemis dhe programeve të ardhshme ndërkombëtare, shkencëtarët po ngrenë alarmin për një rrezik të vjetër, por ende të nënvlerësuar: pluhurin hënor. I njohur shkencërisht si regolit hënor, ky material nuk është thjesht pluhur i imët, por një përzierje grimcash jashtëzakonisht të mprehta dhe kimikisht reaktive, që mund të dëmtojnë seriozisht shëndetin e njeriut dhe teknologjinë hapësinore.
Regoliti është formuar nga miliarda vite goditjesh të meteoroidëve që kanë copëzuar sipërfaqen shkëmbore të Hënës. Ndryshe nga pluhuri në Tokë, grimcat hënore nuk janë gërryer nga era apo uji dhe kanë forma të parregullta, të ngjashme me copa xhami. Kjo i bën ato veçanërisht të rrezikshme kur thithen, pasi depërtojnë thellë në rrugët e frymëmarrjes dhe mund të irritojnë apo dëmtojnë indet e mushkërive. Studime të cituara nga Agjencia Hapësinore Evropiane tregojnë se ekspozimi afatgjatë ndaj simulantëve të tokës hënore mund të dëmtojë edhe qelizat e mushkërive dhe të trurit.
Astronautët dhe studiuesit e quajnë këtë fenomen lunar hay fever, një term që përshkruan simptomat e ngjashme me alergjitë, si kollitja, irritimi i syve dhe i fytit, por të shkaktuara nga pluhuri abraziv dhe jo nga poleni. Në mungesë të atmosferës, grimcat e pluhurit në Hënë qëndrojnë pezull për më gjatë, duke u përhapur lehtësisht nga lëvizjet e astronautëve, roverëve apo uljet e anijeve hapësinore.
Përvoja e astronautëve të misioneve Apollo e konfirmoi këtë rrezik që në vitet ’60 dhe ’70. Të gjithë 12 astronautët që ecën në Hënë raportuan probleme me pluhurin, i cili ngjitej fort pas kostumeve, hynte në modulët hënorë dhe shkaktonte teshtima e irritime. NASA ka dokumentuar se regoliti dëmtoi çizmet e kostumeve, vulat hermetike dhe mekanizma të ndryshëm, duke ngritur shqetësime serioze për misione më të gjata.
Rreziku i pluhurit nuk lidhet vetëm me formën e tij. Për shkak të ekspozimit të vazhdueshëm ndaj rrezatimit diellor dhe mungesës së atmosferës, grimcat e regolitit mbartin ngarkesë elektrostatike, që i bën ato të ngjiten fort pas sipërfaqeve dhe pajisjeve. Kjo rrit rrezikun për filtrat e ajrit, panelet diellore dhe sistemet e mbështetjes së jetës në habitatet hënore.
Edhe pse një eksperiment i vitit 2025 sugjeroi se ndotja urbane në Tokë mund të jetë më toksike se ekspozimi afatshkurtër ndaj pluhurit hënor, shkencëtarët theksojnë se efektet afatgjata mbeten ende të panjohura. Për këtë arsye, po zhvillohen simulantë të regolitit në Tokë për të testuar strategji mbrojtëse, përfshirë stabilizimin e sipërfaqes, filtrimin e avancuar dhe materiale rezistente ndaj pluhurit.
Me nisjen e misionit Artemis II të planifikuar për shkurt 2026, menaxhimi i rrezikut nga pluhuri hënor pritet të jetë po aq i rëndësishëm sa mbrojtja nga rrezatimi apo përshtatja me mikrogravitetin. Shkencëtarët paralajmërojnë se pa zgjidhje efektive, ky pluhur i padukshëm mund të kthehet në një nga pengesat kryesore të eksplorimit të qëndrueshëm njerëzor në Hënë.
About the Author
